Rehabilitasyon rehberi
Yoğun bakımdan çıkmak iyileşmenin sonu değil, başlangıcıdır. Pek çok kişi eve döndükten sonra da aylarca güçsüzlük, yorgunluk, iştahsızlık, uyku sorunları, unutkanlık ya da kâbuslarla karşılaşır. Bunlar sık görülür ve çoğu zaman zamanla azalır. Bu rehber neler bekleyebileceğinizi, iyileşmeyi nasıl destekleyebileceğinizi ve evde başlayabileceğiniz altı hafif egzersizi anlatıyor.
İngiltere’de 4.943 hastanın yanıtladığı bir araştırmada, yoğun bakımdan 3 ya da 12 ay sonra katılımcıların %46’sında kaygı, %40’ında depresyon, %22’sinde travma sonrası stres belirtileri vardı. Bu belirtilerden birini yaşayanların üçte ikisinde diğerlerinden en az biri de görülüyordu.
İngiltere’nin ulusal kılavuzu (NICE), yoğun bakım sonrası risk altındaki her hastaya erken başlayan, kişiye özel ve sık gözden geçirilen bir rehabilitasyon programı öneriyor. Kılavuza göre hastalara olası bedensel ve ruhsal sorunlar hakkında bilgi verilmeli, yoğun bakımdan çıktıktan sonra en az 6 hafta süren, desteklenen bir kendi kendine rehabilitasyon kitapçığı düşünülmeli ve taburculuktan 2–3 ay sonra yüz yüze bir işlevsel değerlendirme yapılmalı. İyileşme beklenenden yavaşsa ya da yeni sorunlar ortaya çıktıysa uzmana yönlendirme öneriliyor.
Egzersizin yoğun bakım sonrası iyileşmeye etkisi konusunda kanıt henüz sınırlı: 6 çalışmayı inceleyen Cochrane derlemesi, kanıtın kalitesi çok düşük olduğu için kesin bir sonuca varamadı. Yine de ulusal kılavuzlar, hareketi ve rehabilitasyonu iyileşmenin temel parçası olarak görüyor.
Evde egzersiz
Bu hareketler, eve döndükten sonraki ilk haftalar için hafif örneklerdir; size verilen rehabilitasyon programı önceliklidir. Yanınızda biri varken başlayın, yorgunluğunuza göre tekrar sayısını azaltın ve her gün biraz artırın.
Dik oturun, ellerinizi alt kaburgalarınıza koyun. Burnunuzdan yavaşça, kaburgalarınızın yana açıldığını hissedecek kadar derin nefes alın, 2–3 saniye tutun ve ağzınızdan yavaşça verin. Balgamınız varsa ardından bir iki kez öksürün.
5 nefes, gün içinde birkaç kezYatarken ya da otururken ayak bileklerinizi yukarı ve aşağı doğru hareket ettirin. Bacaklardaki kan dolaşımını destekler, hareketsiz kaldığınız dönemde de yapılabilir.
20 tekrar, saatte birBacaklarınız düz uzanın ya da oturun. Uyluğunuzun ön kasını sıkarak dizinizin arkasını yatağa bastırın, 5 saniye tutun ve gevşetin.
10 tekrar, günde 3 kezSandalyeye dik oturun. Dizinizi yavaşça düzeltip uyluğunuzun ön kasını sıkın, 3 saniye tutun ve indirin.
Her bacakla 10 tekrarKolçaklı, sağlam bir sandalye kullanın. Öne eğilip ellerinizden destek alarak kalkın, kontrollü şekilde oturun. Yanınızda biri olsun; yoruldukça dinlenin.
5 tekrarla başlayın, 10’a çıkınEv içinde kısa yürüyüşlerle başlayın; gerekirse baston ya da yürüteç kullanın. Her gün süreyi ya da mesafeyi biraz artırın, yorulduğunuzda oturup dinlenin.
Birkaç dakikayla başlayın, kademeli artırınKişiden kişiye çok değişir. Bir İngiltere hastanesinin hasta broşürüne göre tam iyileşme 6–12 ay sürebilir ve sorunların çoğu aylar içinde azalır. Ağır akciğer yetmezliği geçirmiş, ortanca yaşı 45 olan 109 kişinin izlendiği bir çalışmada, 5 yıl sonra bile 6 dakikada yürünen mesafe beklenenin ortalama %76’sındaydı; buna karşın çalışanların %77’si işine dönmüştü.
Ağır hastalık, uzun süre yatmak ve bazı tedaviler kasları hızla zayıflatabilir. Amerikan Toraks Derneği’nin kılavuzuna göre uzun süre solunum cihazına bağlı kalanların yaklaşık dörtte birinde tüm vücutta yaygın ve kalıcı bir güçsüzlük gelişiyor. Bu güçsüzlük solunum cihazından ayrılmayı ve hastanede kalışı uzatabilir. Kas gücü, kademeli artırılan hareket ve egzersizle zamanla geri kazanılır.
Evet, sık görülür. Yoğun bakımda yaşanan bilinç bulanıklığının (deliryum) anıları rüya gibi ya da kâbus gibi olabilir ve gerçek olaylarla karışabilir. Bir NHS broşürüne göre canlı rüyalar ve beklenmedik anılar travmatik bir deneyime verilen olağan tepkilerdir ve zamanla azalır. Eve döndükten bir ay sonra hâlâ zorlanıyorsanız hekiminizle konuşun.
Kanıt henüz net değil. Yoğun bakımdan çıktıktan sonra yapılan egzersiz programlarını inceleyen Cochrane derlemesinde, 483 kişiyi kapsayan 6 çalışmanın 3’ünde egzersiz kapasitesi lehine sonuç görüldü, ama kanıtın kalitesi çok düşüktü ve egzersizin etkili olduğu sonucuna varılamadı. Yine de İngiltere’nin ulusal kılavuzu (NICE), risk altındaki herkese kişiye özel, düzenli gözden geçirilen bir rehabilitasyon programı öneriyor.
İştahsızlık, çabuk doyma ve tat değişikliği sık görülür. Bir NHS broşürü öğün aralarında 2–3 ara öğün, enerjisi ve proteini yüksek yiyecekler, gerekirse besin destek içecekleri ve günde 6–8 bardak sıvı öneriyor. Yutmakta zorlanıyorsanız daha yumuşak yiyecekleri deneyebilirsiniz.
Evet. Yoğun bakım hastaları ve yakınları için kurulmuş bir İngiliz derneği olan ICUsteps, yakınların da hem taburculuktan sonra hem de kayıp yaşandığında belirgin bir ruhsal yük taşıdığını vurguluyor. Yakınlarınızın da destek alması, sizin iyileşmenize de yardım eder.
Nefes ve gevşeme için iç çekiş nefesine, kas kaybı için sarkopeni rehberine, ilerlemenizi ölçmek için 6 dakika yürüme testine bakabilirsiniz.
“Acil” yazan durumlarda 112’yi arayın:
Kaynaklar
®