Rehabilitasyon rehberi
Yürürken baldırınızda, uyluğunuzda ya da kalçanızda kramp gibi bir ağrı başlıyor ve birkaç dakika durunca geçiyor mu? Bacak atardamarlarındaki daralma, çalışan kaslara giden kanı azaltabilir. Bu duruma periferik arter hastalığı, yürürken gelen ağrıya da aralıklı topallama (klodikasyon) denir. Düzenli yürüyüş egzersizi ağrısız yürüyebildiğiniz mesafeyi belirgin şekilde uzatır ve kılavuzlarda tedavinin ilk adımları arasında yer alır.
Hastalığı olan pek çok kişide hiçbir belirti yoktur. Egzersiz sırasında tekrarlayan bacak ağrısı, başka açıdan sağlıklı biri için yaşlanmanın olağan bir parçası değildir; hekiminize başvurabilirsiniz.
Daralmanın nedeni çoğunlukla damar duvarında yağlı birikintilerin (ateroskleroz) oluşmasıdır. Aynı süreç başka damarları da etkileyebildiği için periferik arter hastalığı olanlarda koroner kalp hastalığı, kalp krizi ve inme gibi diğer kalp-damar hastalıklarının görülme olasılığı da artar.
Hekiminiz önce belirtilerinizi sorar ve bacaklarınızı, ayak nabızlarınızı muayene eder. En sık kullanılan test, ayak bileğindeki ve koldaki tansiyonun karşılaştırıldığı ayak bileği–kol basınç oranıdır (ABPI ya da ABİ). Bir İskoç sağlık kurumunun yönlendirme rehberine göre 0,9–1,4 arası normal kabul edilir; 0,9’un altı damar daralmasını, 0,5’in altı ise ileri daralmayı düşündürür. Diyabeti ya da ileri böbrek hastalığı olanlarda ve çok yaşlılarda damar duvarı sertleştiği için değer yanıltıcı biçimde yüksek çıkabilir.
Yürürken bacak ağrısının tek nedeni damar değildir. Bel kanal darlığında da yürürken bacak ağrısı olur; ancak bu ağrı çoğunlukla oturunca ya da öne eğilince geçer, ayakta durmak bile şikâyeti başlatabilir. Gece uykudan uyandıran kısa kramplar için gece bacak krampları rehberine bakabilirsiniz.
2017 tarihli Cochrane derlemesi 32 rastgele kontrollü çalışmayı ve 1.835 kişiyi inceledi. Olağan bakımla karşılaştırıldığında egzersiz, ağrısız yürüme mesafesini ortalama 82 metre, en uzun yürüme mesafesini ortalama 120 metre artırdı; bu sonuçlar yüksek kaliteli kanıta dayanıyor ve kazanç 2 yıla kadar sürdü. Egzersiz ayak bileği–kol basınç oranını değiştirmedi; ölüm ve ampütasyon üzerine bir etki gösterilemedi, yaşam kalitesi ise iyileşebilir.
Yürüyüşün şiddeti de önemli görünüyor. ABD’de 305 kişiyle yapılan LITE çalışmasında katılımcılar 12 ay boyunca evde, haftada 5 kez, seans başına 50 dakikaya kadar yürüdü. Bacakta orta-şiddetli ağrı oluşturan tempoda yürüyenlerin 6 dakikalık yürüme mesafesi 34,5 metre arttı; ağrı oluşturmayan rahat tempoda yürüyenlerde ise artış olmadı ve sonuçları egzersiz yapmayan gruptan farklı değildi.
Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin 2024 uzlaşı belgesi gözetimli yürüyüş egzersizini ilk basamak tedavi olarak görüyor: haftada en az 3 seans, seans başına en az 30 dakika, en az 3 ay. Belge, ağrı egzersize devamı zorlaştırabildiği için esnek ve kişiye göre bir yaklaşım öneriyor: hafif-orta şiddetle başlayıp tolere edildikçe artırmak.
Adımlarınızı bir tempoya oturtmak için tempolu yürüyüş metronomunu kullanabilirsiniz.
Evde egzersiz
Programın temeli aralıklı yürüyüştür. Diğer hareketler bacak kaslarını güçlendirmek, ısınmak ya da yürüyüşe çıkamadığınız günler içindir; güç egzersizlerinin seçimi ve tekrar sayıları genel önerilerdir. Göğüs ağrısı, baş dönmesi ya da alışılmadık nefes darlığı olursa hemen durun.
Birkaç dakika yavaş tempoda ısının. Sonra bacağınızdaki ağrı orta ile şiddetli arası bir düzeye gelene kadar yürüyün, durun ve ağrı geçene kadar dinlenin, ardından yeniden yürüyün. Yürüme-dinlenme döngüsünü toplam süre dolana kadar tekrarlayın.
20–30 dakikayla başlayın, hedef 30–60 dakika; haftada en az 3 günHava kötüyken ya da yürüyüşten önce ısınmak için: sağlam bir sandalyede dik oturun, dizlerinizi sırayla kaldırıp indirin, kollarınızı da sallayın.
2–3 dakikaTezgâha hafifçe tutunun. İki topuğunuzu birlikte kaldırıp parmak uçlarınızda yükselin, yavaşça inin. Baldır kaslarını güçlendirir.
10–15 tekrar, 2 setSağlam bir sandalyenin önüne oturun. Nefes verirken ayağa kalkın, nefes alırken yavaşça oturun. Gerekirse ellerinizden destek alın.
10 tekrar, 2 setSandalyeye dik oturun. Dizinizi yavaşça düzeltip uyluğunuzun ön kasını sıkın, 3 saniye tutun ve indirin. Kolaylaştıkça ayak bileğinize hafif bir ağırlık ekleyebilirsiniz.
Her bacakla 10 tekrar, 2 setTırabzana tutunarak birkaç basamak çıkın ve yavaşça inin. Ağrı başlarsa durup dinlenin, geçince devam edin.
1–3 kat, gün içinde birkaç kezHayır. Yürürken ortaya çıkan bu ağrı, çalışan kaslara yeterince kan gidememesinden kaynaklanır ve dinlenince geçer. İngiltere’nin NICE kılavuzu ağrının en yüksek düzeyine kadar yürümeyi, Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin uzlaşı belgesi de orta ile şiddetli arası ağrıya kadar yürümeyi öneriyor; ağrısız yürüme de yürüyüşü bir ölçüde iyileştiriyor, ancak kanıtı daha zayıf. Dinlenirken de süren ağrı ya da bacakta ani değişiklik ise başka bir durumdur; aşağıdaki uyarı işaretlerine bakın.
Araştırmalarda egzersiz ayak bileği–kol basınç oranını (damar daralmasının ölçüsü) değiştirmedi. Kazanç, yürüyebildiğiniz mesafede ve günlük yaşamda görülüyor. Damar daralmasının ilerlemesini yavaşlatmak için sigarayı bırakmak ve hekiminizin önerdiği ilaçlar ayrıca önemlidir.
NICE, aralıklı topallaması olan herkese gözetimli bir egzersiz programı öneriyor: 3 ay boyunca haftada yaklaşık 2 saat. Böyle bir program bulamıyorsanız yapılandırılmış ev programı iyi bir seçenek. Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin belgesine göre adım sayar, yürüyüş günlüğü ya da düzenli telefon görüşmeleriyle izlenen ev programları gözetimli programlara yakın sonuç veriyor; izlenmeyen programlar daha az etkili. ABD kılavuzu da davranış değişikliği desteği içeren yapılandırılmış programları öneriyor; plansız, rastgele yürüyüşün yararı belirsiz.
Programlar genellikle en az 12 hafta sürer. Cochrane derlemesindeki çalışmalarda egzersiz programları çoğunlukla haftada en az 2 kez, 3 ile 12 ay arasında yapıldı ve kazanç 2 yıla kadar sürdü. Egzersizi bırakınca yarar azalır; bu yüzden program bittikten sonra da düzenli yürümeye devam etmek gerekir.
Avrupa ve ABD kılavuzlarına göre yürüyüş ilk tercih; yürümek mümkün değilse bisiklet, kol bisikleti (kol ergometresi) ya da güç egzersizleri de kullanılabilir. Yürüyüş, yürüme mesafesini genellikle güç egzersizlerinden daha fazla artırıyor; bisiklet ve kol bisikleti ise kalp-akciğer dayanıklılığını artırmada öne çıkıyor.
Sigara, periferik arter hastalığının en önemli risk etkenidir. Bırakmak hastalığın kötüleşme riskini ve kalp krizi gibi diğer ciddi kalp-damar olaylarının riskini azaltır. Tanı konduktan sonra sigaraya devam edenlerde kalp krizi riski belirgin şekilde daha yüksektir.
Kalp krizi ya da bypass sonrası egzersiz için kalp rehabilitasyonu, şeker hastalığında ayak sinirlerinin etkilenmesi için diyabetik nöropati rehberine bakabilirsiniz.
“Acil” yazan durumlarda 112’yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:
Kaynaklar
®