®Havluya bastırma
Sırtüstü uzanın, dizinizin altına rulo yapılmış bir havlu koyun. Dizinizin arkasını havluya bastırarak uyluğunuzun ön kasını sıkın, 5 saniye tutun ve gevşeyin. Ağrılı dönemde de yapılabilir.
10 tekrar, günde 3 kez2'de 1Önce rehabilitasyonla başlayan genç ve aktif yetişkinlerden 5 yıl içinde ameliyata gerek duymayanlar
9 ayAmeliyattan sonra spora dönüş için çoğu programın hedeflediği en kısa süre
%65Ameliyattan sonra yaralanma öncesindeki spor düzeyine dönenler (69 çalışma, 7.556 kişi)
%50Isınmaya eklenen önleme egzersizleriyle ön çapraz bağ yaralanmalarındaki azalma
Nedir?
Dizin içinde çapraz duran iki bağdan öndeki olan ön çapraz bağ, kaval kemiğinin öne kaymasını ve diz dönerken boşalmasını engeller. Yaralanmaların çoğu kimseyle çarpışmadan olur: koşarken aniden durmak, ayak yerdeyken gövdeyi döndürmek ya da sıçrayıp diz içe çökerek yere inmek.
Bağ kısmen ya da tamamen yırtılabilir; menisküs ve diğer bağlar da birlikte zarar görebilir. Tanı muayeneyle konur; MR eşlik eden yaralanmaları gösterir.
Belirtiler
- Yaralanma anında dizde “pat” sesi ya da kopma hissi
- İlk birkaç saat içinde gelişen şişlik
- Üzerine basarken dizde güvensizlik ve boşalma hissi
- Dizi tam açamama ya da bükememe
- Yön değiştirirken ya da merdiven inerken dizin “kaçması”
Ameliyat mı, rehabilitasyon mu?
Yaş ortalaması 26 olan 121 genç ve aktif yetişkinle yapılan bir çalışmada hastaların yarısı rehabilitasyonla birlikte erken ameliyat oldu; diğer yarısı rehabilitasyonla başladı ve yalnızca gerek görülürse sonradan ameliyat edildi. Beş yıl sonra diz şikâyetleri ve işlevi açısından iki grup arasında fark yoktu; rehabilitasyonla başlayanların %51'i bu sürede ameliyat olmuştu. 167 hastalık benzer bir çalışmada erken ameliyat olanların 2. yıldaki diz puanı biraz daha yüksekti (84,7'ye karşı 79,4), ancak araştırmacılar bu farkı klinik açıdan önemli bulmadı; rehabilitasyonla başlayanların yarısı ameliyat olmadı.
Yaralanmanın üzerinden zaman geçmiş ve dizi hâlâ boşalan hastalarda tablo farklı. 316 hastayla yapılan bir çalışmada ameliyat, 18. ayda rehabilitasyondan daha iyi sonuç verdi (diz puanı 73,0'a karşı 64,6); rehabilitasyon grubundakilerin %41'i sonradan ameliyat oldu.
Bu yüzden karar kişiye özeldir. Yaralanmadan hemen sonra kimin ameliyatsız iyi olacağını kesin söylemek mümkün değildir; birkaç aylık iyi bir rehabilitasyon bunu gösterir. Dönme ve sıçrama içeren sporlara dönmek isteyenlerde, rehabilitasyona rağmen dizi boşalmaya devam edenlerde ve menisküs gibi eşlik eden yaralanması olanlarda ameliyat daha sık önerilir. Kararı ortopedi hekiminizle birlikte verin.
Tedavi
- İlk günlerŞişliği azaltmak için dizinizi dinlendirin, yükseğe alın ve soğuk uygulayın. Hekiminizin izin verdiği ölçüde üzerine basın; dizi uzun süre hareketsiz bırakmak sertliğe ve kas kaybına yol açar.
- RehabilitasyonÖnce şişliği gidermek ve dizi tam açabilmek; sonra uyluk ve kalça kaslarını güçlendirmek, dengeyi ve sıçrayıp yere inme tekniğini çalışmak. Aylar süren, aşama aşama ilerleyen bir programdır.
- Ameliyat öncesi hazırlıkAmeliyat kararı verilse bile genellikle önce şişliğin inmesi, dizin tam açılması ve uyluk kasının güçlenmesi beklenir.
- AmeliyatYırtık bağ çoğunlukla dikilmez; yerine hastanın kendi tendonundan alınan bir parça yerleştirilir. Ameliyat rehabilitasyonun yerini tutmaz; sonrasında da aylar süren bir program gerekir.
- Spora dönüşTakvime göre değil, ölçüme göre karar verilir. Bir çalışmada kas gücü ve sıçrama testlerini de içeren ölçütleri geçemeden spora dönenlerin %38'i dizini yeniden yaraladı; ölçütleri geçenlerde bu oran %5,6 idi.
- ÖnlemeIsınmaya eklenen denge, güç ve yere inme tekniği egzersizleri, sekiz meta-analizin ortak sonucuna göre ön çapraz bağ yaralanmalarını yaklaşık yarı yarıya azaltıyor. Verilerin çoğu kadın sporculardan geliyor.
Evde egzersiz
Ön çapraz bağ yaralanmasında altı egzersiz
Bu hareketler yaralanmadan sonraki ilk dönem ve ameliyat öncesi hazırlık içindir. Ameliyat olduysanız cerrahınızın ve fizyoterapistinizin verdiği programa uyun. Hareket sırasında diziniz boşalıyor, kilitleniyor ya da şişlik artıyorsa durun.
Topuk kaydırma
Sırtüstü yatın. Topuğunuzu yatağın üzerinde kaydırarak kalçanıza doğru çekin ve dizinizi rahat ettiğiniz kadar bükün, sonra yavaşça düzeltin. Topuğun altına poşet koymak kaymayı kolaylaştırır. Amaç dizi her gün biraz daha rahat büküp tam açabilmektir.
10 tekrar, günde 3 kezDüz bacak kaldırma
Sırtüstü uzanın, diğer dizinizi bükün. Uyluğunuzu sıkıp dizinizi düz tutarak bacağınızı diğer dizinizin hizasına kadar kaldırın, 2–3 saniye bekleyip yavaşça indirin.
10 tekrar, 2–3 setKöprü
Sırtüstü yatın, dizleriniz bükülü, ayaklarınız yerde. Kalçanızı sıkarak yavaşça kaldırın, 2–3 saniye bekleyip indirin.
10 tekrar, 2 setDuvarda yarım çömelme
Sırtınızı duvara dayayın, ayaklarınız duvardan bir adım önde olsun. Dizlerinizi en fazla yarım çömelme kadar bükerek sırtınızı aşağı kaydırın, birkaç saniye bekleyip yukarı çıkın. Ağrı artıyorsa daha az bükün.
8–10 tekrar, 2 setTek ayak üzerinde denge
Mutfak tezgâhına hafifçe tutunarak tek ayağınızın üzerinde durun, dizinizi hafifçe bükülü tutun. Kolaylaştıkça tutunmayı azaltın.
30 saniye, her bacakta 3 kezKoşu, sıçrama ve yön değiştirme çalışmalarına fizyoterapistiniz diz gücünüzü ve dengenizi ölçtükten sonra, onun gözetiminde geçin.
Video
Ön çapraz bağ için videolar
ABD'li fizyoterapistler Bob Schrupp ve Brad Heineck'in YouTube kanalından. Videolar İngilizcedir; oynatıcıda Ayarlar → Altyazılar → Otomatik çevir → Türkçe seçebilirsiniz.
Ön çapraz bağ yaralanması
İki fizyoterapist yaralanmayı ve tedavi seçeneklerini anlatıyor.
Ameliyat sonrası üç hareket açıklığı egzersizi
Dizi yeniden tam açıp bükebilmek için hareketler.
Sık sorulan sorular
Ön çapraz bağ kendiliğinden iyileşir mi?
Tam yırtılan bağın eski sağlamlığına kendiliğinden kavuşması genellikle beklenmez. Ancak güçlü uyluk ve kalça kasları ve iyi bir denge kontrolüyle diz, pek çok kişide bağ olmadan da sorunsuz çalışabilir. Çalışmalarda rehabilitasyonla başlayanların yaklaşık yarısı ameliyata gerek duymadı.
Ameliyat olmadan spor yapabilir miyim?
Düz koşu, bisiklet ve yüzme gibi dönme içermeyen sporları pek çok kişi ameliyatsız sürdürebilir. Futbol, basketbol ya da kayak gibi ani dönüş ve sıçrama içeren sporlarda dizin boşalma riski daha yüksektir; bu sporlara dönmek isteyenlerde ameliyat daha sık önerilir. Diziniz boşalıyorsa o aktiviteyi bırakıp hekiminize danışın.
Ameliyattan sonra spora ne zaman dönebilirim?
Çoğu program en az 9 ayı hedefler. Bir çalışmada, ilk 9 ay içinde spora dönüş her ay ertelendiğinde yeniden yaralanma oranı %51 azaldı. Süre kadar ölçüm de önemlidir: kas gücü ve sıçrama testlerinde sağlam bacağınıza yaklaşmış olmanız gerekir.
Herkes eski spor düzeyine dönebiliyor mu?
Hayır. 69 çalışmayı (7.556 kişi) birleştiren derlemede ameliyat olanların %81'i bir spora, %65'i yaralanma öncesindeki düzeyine, %55'i yarışma düzeyinde spora döndü. Genç yaş, sıçrama testlerinde iki bacağın dengeli olması ve dönüşe psikolojik olarak hazır hissetmek bu olasılığı artırıyor.
Ne zaman hemen başvurmalı?
Şu durumlarda beklemeden bir hekime başvurun:
- Yaralanmadan sonra dizin üzerine hiç basamama
- Dizde belirgin şekil bozukluğu
- Dizin kilitlenip açılmaması
- Ayakta ya da bacakta uyuşma, soğukluk ya da renk değişikliği (acil)
- Baldırda şişlik, ağrı ve kızarıklık
- Ameliyattan sonra ateş, yarada akıntı ya da artan kızarıklık
Kaynaklar
- Frobell RB, Roos HP, Roos EM, Roemer FW, Ranstam J, Lohmander LS. Treatment for acute anterior cruciate ligament tear: five year outcome of randomised trial. BMJ. 2013;346:f232.
- Reijman M, Eggerding V, van Es E, et al. Early surgical reconstruction versus rehabilitation with elective delayed reconstruction for patients with anterior cruciate ligament rupture: COMPARE randomised controlled trial. BMJ. 2021;372:n375.
- Beard DJ, Davies L, Cook JA, et al. Rehabilitation versus surgical reconstruction for non-acute anterior cruciate ligament injury (ACL SNNAP): a pragmatic randomised controlled trial. Lancet. 2022;400(10352):605-615.
- Grindem H, Snyder-Mackler L, Moksnes H, Engebretsen L, Risberg MA. Simple decision rules can reduce reinjury risk by 84% after ACL reconstruction: the Delaware-Oslo ACL cohort study. Br J Sports Med. 2016;50(13):804-808.
- Ardern CL, Taylor NF, Feller JA, Webster KE. Fifty-five per cent return to competitive sport following anterior cruciate ligament reconstruction surgery: an updated systematic review and meta-analysis including aspects of physical functioning and contextual factors. Br J Sports Med. 2014;48(21):1543-1552.
- Webster KE, Hewett TE. Meta-analysis of meta-analyses of anterior cruciate ligament injury reduction training programs. J Orthop Res. 2018;36(10):2696-2708.