İhsan ErenHavluya bastırma
Sırtüstü uzanın, dizinizin altına rulo yapılmış bir havlu koyun. Dizinizin arkasını havluya bastırarak uyluğunuzun ön kasını sıkın, 5 saniye tutun ve gevşeyin. Ağrılı dönemde de yapılabilir.
10 tekrar, günde 3 kez%61MR'da menisküs yırtığı görülen 50 yaş üstü kişilerde son bir ayda hiç diz şikâyeti olmayanlar
%19–5650–90 yaş arasında MR'da menisküs yırtığı görülme sıklığı; yaşa ve cinsiyete göre değişiyor
12 haftaİki yıllık takipte ameliyat kadar etkili bulunan denetimli egzersiz programının süresi
5 yılFizyoterapinin ameliyattan geri kalmadığını gösteren ESCAPE çalışmasının takip süresi
Burkulma mı, yıpranma mı?
Her dizde iç ve dış olmak üzere iki menisküs bulunur. Yük dağıtır, eklemi korur ve dize denge sağlar. Gençlerde ve sporcularda yırtık çoğunlukla ayak yerdeyken dizin dönmesiyle oluşur; ön çapraz bağ yaralanmasıyla birlikte olabilir. 40 yaşından sonra ise belirgin bir olay olmadan, yıpranmayla ortaya çıkan yırtıklar daha sıktır ve çoğu zaman kireçlenmenin erken bir parçasıdır.
MR'da yırtık görülmesi, ağrının nedeninin o yırtık olduğu anlamına gelmez: 50–90 yaş arasında şikâyeti olmayan pek çok kişide de menisküs yırtığı bulunur.
Belirtiler
- Dizin iç ya da dış yan tarafında, eklem çizgisi boyunca ağrı
- Şişlik; burkulmadan birkaç saat sonra ya da ertesi gün ortaya çıkabilir
- Çömelirken, dönerken ve merdiven inerken artan ağrı
- Takılma hissi ya da dizin tam açılamaması
- Dizin boşalması, güvensizlik hissi
Ameliyat mı, egzersiz mi?
Norveç'te 35–60 yaş arası, yıpranmaya bağlı menisküs yırtığı olan 140 kişiyle yapılan bir çalışmada 12 haftalık denetimli egzersiz programı ile artroskopik menisküs kesimi (parsiyel menisektomi) karşılaştırıldı. İki yılın sonunda iki grup arasında anlamlı bir fark bulunmadı; egzersiz grubunda uyluk kas gücü ise daha fazla arttı.
Hollanda'da 45–70 yaş arası 321 hastayla yapılan ESCAPE çalışmasında da fizyoterapi, hem 2 yılda hem 5 yılda ameliyattan geri kalmadı ve iki grupta kireçlenmenin ilerlemesi benzerdi. Fizyoterapi grubundaki hastaların yaklaşık üçte biri sonradan ameliyat olmayı seçti.
Uluslararası bir uzman panelinin 2017'de BMJ'de yayımlanan kılavuzu, yıpranmaya bağlı diz sorunlarında (menisküs yırtığı dahil) artroskopik ameliyatın yapılmamasını güçlü şekilde öneriyor. Ani bir yaralanmadan sonra ortaya çıkan yırtıklar ve dizin kilitlenip açılamadığı durumlar ise bir ortopedi uzmanınca ayrıca değerlendirilir.
Tedavi
- EgzersizUyluğun ön ve arka kasları ile kalça kaslarını güçlendiren, denge ve diz kontrolünü geliştiren egzersizler tedavinin temelidir. Çalışmalarda programlar genellikle 12 hafta sürdü.
- Yükü ayarlamaAğrıyı belirgin artıran derin çömelme, diz üstü oturma ve ani dönüşler bir süre azaltılır; yürüyüş ve günlük hareket sürdürülür.
- Ağrı kontrolüSoğuk uygulama ve hekiminizin önerdiği ağrı kesiciler ağrılı dönemde egzersize devam etmeyi kolaylaştırır.
- Kilo kontrolüFazla kiloların verilmesi diz ekleminin yükünü azaltır.
- AmeliyatKilitlenen diz, genç hastalarda travmatik yırtıklar ve düzenli egzersize rağmen düzelmeyen şikâyetler ortopedi uzmanıyla değerlendirilir. Bazı yırtıklar kesilmek yerine dikilerek onarılabilir.
Evde egzersiz
Menisküs için altı egzersiz
Egzersiz sırasında hafif ve katlanılabilir bir ağrı olabilir; ağrı ve şişlik ertesi gün artmıyorsa devam edin. Yeni bir yaralanmadan sonraki ilk günlerde hareketleri zorlamadan yapın.
Düz bacak kaldırma
Sırtüstü uzanın, diğer dizinizi bükün. Uyluğunuzu sıkıp dizinizi düz tutarak bacağınızı diğer dizinizin hizasına kadar kaldırın, 2–3 saniye bekleyip yavaşça indirin.
10 tekrar, 2–3 setOturarak diz açma
Sandalyeye dik oturun. Dizinizi yavaşça düzeltip uyluğunuzun ön kasını sıkın, 3 saniye tutun ve yavaşça indirin. Kolaylaştıkça ayak bileğinize hafif bir ağırlık ekleyebilirsiniz.
10 tekrar, 2–3 setKöprü
Sırtüstü yatın, dizleriniz bükülü, ayaklarınız yerde. Kalçanızı sıkarak yavaşça kaldırın, 2–3 saniye bekleyip indirin.
10 tekrar, 2 setDuvarda yarım çömelme
Sırtınızı duvara dayayın, ayaklarınız duvardan bir adım önde olsun. Dizlerinizi en fazla yarım çömelme kadar bükerek sırtınızı aşağı kaydırın, birkaç saniye bekleyip yukarı çıkın. Ağrı artıyorsa daha az bükün.
8–10 tekrar, 2 setTek ayak üzerinde denge
Mutfak tezgâhına hafifçe tutunarak tek ayağınızın üzerinde durun, dizinizi hafifçe bükülü tutun. Kolaylaştıkça tutunmayı azaltın.
30 saniye, her bacakta 3 kezVideo
Menisküs ve diz için videolar
ABD'li fizyoterapistler Bob Schrupp ve Brad Heineck'in YouTube kanalından. Videolar İngilizcedir; oynatıcıda Ayarlar → Altyazılar → Otomatik çevir → Türkçe seçebilirsiniz.
Menisküs yırtığında üç temel egzersiz
Menisküs yırtığından sonra rehabilitasyonun ilk adımları.
Ameliyatsız diz tedavisi
Yıpranmaya bağlı diz sorunlarında ameliyatsız tedavi yaklaşımı.
Sık sorulan sorular
MR'ımda menisküs yırtığı çıktı, ameliyat olmam gerekiyor mu?
Çoğu zaman hayır. 50 yaşın üzerinde MR'da menisküs yırtığı çok sık görülür ve bu kişilerin yarısından fazlasında hiç diz şikâyeti yoktur. Yıpranmaya bağlı yırtıklarda egzersiz tedavisi, çalışmalarda ameliyat kadar etkili bulundu. Karar MR görüntüsüne göre değil, şikâyetlerinize ve muayeneye göre verilir.
Menisküs kendiliğinden iyileşir mi?
Menisküsün yalnızca dış kenarı kanlanır; bu bölgedeki küçük yırtıklar iyileşebilir, iç kısımdaki yırtıklar ise genellikle kendiliğinden kaynamaz. Ancak yırtık yerinde kalsa bile ağrı ve işlev çoğu zaman egzersizle belirgin şekilde düzelir.
Dizim takılıyor ya da kilitleniyor, ne yapmalıyım?
Kısa süreli takılma hissi sık görülür ve çoğu zaman egzersizle azalır. Dizin bir konumda takılıp kalması ve düzeltilememesi ise yırtık bir parçanın eklemin arasına sıkışmasına bağlı olabilir. Bu durumda bir ortopedi uzmanına başvurun.
Koşabilir, spor yapabilir miyim?
Ağrı ve şişlik kontrol altına alınıp uyluk kas gücü diğer bacağa yaklaştığında sporlara kademeli olarak dönülebilir. Önce yürüyüş, bisiklet ve yüzme gibi düşük yüklü aktivitelerle başlayın; zıplama ve ani dönüş gerektiren sporları en sona bırakın.
Ne zaman hemen başvurmalı?
Şu durumlarda beklemeden bir hekime başvurun:
- Dizin kilitlenip düzeltilememesi
- Yaralanmadan sonraki ilk saatlerde dizin hızla ve belirgin şişmesi ya da bacağa hiç yük verememe
- Dizde kızarıklık, sıcaklık ve ateş
- Baldırda şişlik, ağrı ve kızarıklık
- Dizin sık sık boşalması, düşmelere yol açması
Kaynaklar
- Englund M, Guermazi A, Gale D, et al. Incidental meniscal findings on knee MRI in middle-aged and elderly persons. N Engl J Med. 2008;359(11):1108-1115.
- Kise NJ, Risberg MA, Stensrud S, et al. Exercise therapy versus arthroscopic partial meniscectomy for degenerative meniscal tear in middle aged patients: randomised controlled trial with two year follow-up. BMJ. 2016;354:i3740.
- van de Graaf VA, Noorduyn JCA, Willigenburg NW, et al. Effect of early surgery vs physical therapy on knee function among patients with nonobstructive meniscal tears: the ESCAPE randomized clinical trial. JAMA. 2018;320(13):1328-1337.
- Noorduyn JCA, van de Graaf VA, Willigenburg NW, et al. Effect of physical therapy vs arthroscopic partial meniscectomy in people with degenerative meniscal tears: five-year follow-up of the ESCAPE randomized clinical trial. JAMA Netw Open. 2022.
- Siemieniuk RAC, Harris IA, Agoritsas T, et al. Arthroscopic surgery for degenerative knee arthritis and meniscal tears: a clinical practice guideline. BMJ. 2017;357:j1982.