595 milyonDünyada kireçlenmesi olan kişi (2020); nüfusun %7,6'sı

%75Diz kireçlenmesinde 2050'ye kadar beklenen artış

1 kg → 4 kgVerilen her kilo, her adımda dize binen yükü yaklaşık dört katı kadar azaltır

12 puanEgzersizle ağrıdaki ortalama azalma (100 üzerinden)

Nedir?

Eklem yüzeylerini kaplayan kıkırdağın incelmesiyle başlayan, ama yalnızca kıkırdağı değil kemiği, eklem zarını, bağları ve çevredeki kasları da etkileyen bir süreçtir. Eklem kenarlarında kemik çıkıntıları oluşabilir, eklem zaman zaman şişebilir.

45 yaş üstünde, hareketle artan diz ağrısı ve 30 dakikadan kısa süren sabah tutukluğu varsa tanı çoğu zaman muayeneyle konur; kılavuzlar rutin görüntüleme önermez.

Belirtiler ve risk etkenleri

Merdiven inip çıkarken, çömelirken, uzun yürüyünce artan ağrı
Sabah ya da uzun oturduktan sonra kısa süren tutukluk
Dizde çıtırtı, zaman zaman şişlik, hareket kısıtlılığı
Risk etkenleri: ileri yaş, kadın olmak, fazla kilo, önceki diz yaralanmaları, ağır diz zorlaması gerektiren işler, O ya da X bacak

Yüksek vücut ağırlığı, kireçlenmeye bağlı iş göremezliğin yaklaşık %20'sinden sorumlu.

Röntgen ile ağrı her zaman örtüşmez

"Röntgenim çok kötüymüş" cümlesi çoğu zaman gereksiz bir korku yaratır. Çalışmaların derlendiği bir incelemede diz ağrısı olanların yalnızca %15–76'sında röntgende kireçlenme görüldü; röntgende kireçlenmesi olanların ise %15–81'inde ağrı vardı.

Yani röntgendeki görüntü ağrınızın şiddetini ya da ne yapabileceğinizi belirlemez. Asıl belirleyici olan kas gücü, hareketlilik, kilo ve günlük aktivitedir. Bunların hepsi değiştirilebilir.

Tedavi

Kılavuzlar tedavinin merkezine üç şeyi koyar: egzersiz, kilo kontrolü ve hastalığı doğru anlamak.

EgzersizTedavinin temelidir. Egzersiz ağrıyı 100 üzerinden ortalama 12 puan azaltıyor ve günlük işleri kolaylaştırıyor. Programda uyluk ve kalça kaslarını güçlendiren hareketler yer alır; kişiye göre ayarlanmış ve mümkünse bir uzman eşliğinde başlanmış bir program önerilir.
Kilo kontrolüFazla kilolu kişilerde her kilo kaybı faydalıdır; vücut ağırlığının %10'unu vermek %5'inden daha etkilidir. Verilen her kilo, her adımda dize binen yükü yaklaşık dört katı kadar azaltır.
Yürümeye yardımcılarBaston ya da yürüteç, ağrılı dönemlerde hareketliliği ve bağımsızlığı korur. Baston ağrısız taraftaki elde tutulur.
İlaçlarDize sürülen ağrı kesici jeller ilk seçenektir. Ağızdan ağrı kesiciler hekiminizin önerisiyle en düşük dozda ve kısa süreli kullanılmalıdır.
Eklem içi kortizonDiğer tedaviler yetmediğinde 2–10 haftalık kısa süreli rahatlama sağlayabilir; hekim kararıyla uygulanır.
Protez ameliyatıAmeliyatsız tedaviye rağmen ağrı ve kısıtlılık yaşam kalitesini ciddi şekilde bozuyorsa düşünülür.

Kılavuzlarda önerilmeyenler: Glukozamin takviyeleri, eklem içine hyaluronik asit iğnesi ve dizin artroskopik olarak "yıkanması / temizlenmesi" (kilitlenme gibi özel durumlar dışında).

Evde egzersiz

Diz için altı temel egzersiz

Egzersiz sırasında hafif bir ağrı olabilir; ağrı ertesi gün artmıyorsa devam etmek güvenlidir. Ertesi gün belirgin artış ya da şişlik olursa tekrar sayısını azaltın. İlk üçü yatarak ya da oturarak yapıldığı için ağrılı dönemlerde de uygundur.

Oturarak diz düzeltme

Sandalyeye dik oturun. Bir dizinizi yavaşça düzeltip bacağınızı yere paralel olacak şekilde kaldırın, uyluğunuzun ön kasını sıkın. 5 saniye tutup yavaşça indirin.

Her bacakla 10 tekrar, günde 2 kez

Havluya bastırma

Sırtüstü ya da oturarak bacağınızı uzatın, dizinizin altına rulo yapılmış bir havlu koyun. Dizinizin arkasıyla havluyu yere doğru bastırın; uyluğunuzun ön kası sıkılacak, topuğunuz hafifçe kalkacak. 5 saniye tutun.

10 tekrar, günde 2–3 kez

Düz bacak kaldırma

Sırtüstü yatın, bir dizinizi bükün. Diğer bacağınızı dizi düz kalacak şekilde, uyluğunuzu sıkarak diğer dizinizin hizasına kadar kaldırın. Yavaşça indirin.

Her bacakla 10 tekrar

Sandalyeden kalkıp oturma

Kollarınızı göğsünüzde çaprazlayın. Hafifçe öne eğilerek sandalyeden kalkın, sonra kontrollü şekilde oturun. Zorlanıyorsanız ellerinizden destek alın ya da daha yüksek bir sandalye kullanın.

10 tekrar, günde 1–2 kez

Yan yatarak bacak kaldırma

Yan yatın, alttaki dizinizi hafifçe bükün. Üstteki bacağınızı dizi düz, ayak ucu öne bakacak şekilde yukarı kaldırın. Kalça kasları dizi dengede tutmaya yardım eder.

Her iki yana 10–15 tekrar

Duvarda yarım çömelme

Sırtınızı duvara yaslayın, ayaklarınızı duvardan yarım adım öne alın. Sırtınız duvarda kayarak dizlerinizi hafifçe bükün, ağrısız olan derinliğe kadar inin, sonra doğrulun. Dizleriniz ayak parmaklarınızı geçmesin.

10 tekrar

Günlük hayatta dizleriniz için

Dizi korumak, onu hareketsiz bırakmak değil, yükünü akıllıca dağıtmaktır.

Haftanın çoğu günü yürüyün; ağrı artıyorsa süreyi kısaltıp sıklığı artırın.
Bisiklet ve suda egzersiz, dize daha az yük bindiren iyi seçeneklerdir.
Yumuşak tabanlı, rahat ayakkabılar tercih edin.
Uzun süre çömelmek ve yere oturup kalkmak ağrıyı artırıyorsa alçak tabure ya da sandalye kullanın.
Uzun oturduktan sonra kalkmadan önce dizlerinizi birkaç kez bükün, düzeltin.

Video

Diz kireçlenmesi için videolar

ABD'li fizyoterapistler Bob Schrupp ve Brad Heineck'in YouTube kanalından. Videolar İngilizcedir; oynatıcıda Ayarlar → Altyazılar → Otomatik çevir → Türkçe seçebilirsiniz.

Diz kireçlenmesi için yedi egzersiz

Kireçlenmiş diz için güçlendirme ve hareket egzersizlerinden oluşan bir program.

Diz kireçlenmesinde ameliyatsız tedavi

Ameliyat öncesinde denenebilecek yöntemler ve günlük hayat önerileri.

Videolar Bob & Brad kanalına aittir.

Sık sorulan sorular

Kireçlenmiş dizimi dinlendirmeli miyim?

Uzun süreli dinlenme önerilmez. Eklem kıkırdağı hareketle beslenir; düzenli yürüyüş ve güçlendirme egzersizleri ağrıyı azaltır ve dizi korur. Ağrının çok arttığı günlerde yükü azaltın ama tamamen durmayın.

Merdiveni nasıl inip çıkmalıyım?

Tırabzana tutunun. Çıkarken önce sağlam bacağınızla, inerken önce ağrılı bacağınızla adım atın. Baston kullanıyorsanız bastonu ağrılı bacakla birlikte hareket ettirin.

Baston hangi elde tutulur?

Ağrılı dizin karşı tarafındaki elde. Baston ağrılı bacakla aynı anda yere basar ve dizin taşıdığı yükü azaltır.

Glukozamin, kolajen ya da diz iğnesi işe yarar mı?

İngiltere'nin kireçlenme kılavuzu (NICE) glukozamin takviyelerini ve eklem içine hyaluronik asit iğnesini önermiyor. Eklem içine kortizon iğnesi ise diğer tedaviler yetmediğinde 2–10 haftalık kısa süreli rahatlama için düşünülebilir.

Diz protezi ne zaman gerekir?

Egzersiz, kilo kontrolü ve ilaç tedavisine rağmen ağrı ve kısıtlılık günlük yaşamı ciddi şekilde bozuyorsa ortopedi değerlendirmesi gerekir. Karar röntgendeki görüntüye göre değil, yaşam kalitenize göre verilir. Ameliyattan önce ve sonra yapılan egzersizler iyileşmeyi hızlandırır.

Ne zaman hemen başvurmalı?

Şu durumlar kireçlenme dışında bir soruna işaret edebilir. Beklemeden bir hekime başvurun:

Dizde ani şişlik, kızarıklık, sıcaklık ve ateş (eklem iltihabı olabilir)
Düşme ya da burkulma sonrası bacağa yük verememe
Dizin kilitlenmesi, bükülüp düzelmemesi
Baldırda şişlik, ağrı ve kızarıklık (damar tıkanıklığı olabilir)
Dinlenmekle geçmeyen gece ağrısı ya da nedensiz kilo kaybı

Dizleriniz için destek almak isterseniz: Evde değerlendirme ve kişiye özel egzersiz programı için WhatsApp'tan yazabilirsiniz.

Kaynaklar

Bedson J, Croft PR. The discordance between clinical and radiographic knee osteoarthritis: a systematic search and summary of the literature. BMC Musculoskelet Disord. 2008;9:116.
Fransen M, McConnell S, Harmer AR, Van der Esch M, Simic M, Bennell KL. Exercise for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database Syst Rev. 2015;1:CD004376.
GBD 2021 Osteoarthritis Collaborators. Global, regional, and national burden of osteoarthritis, 1990–2020 and projections to 2050. Lancet Rheumatol. 2023;5(9):e508-e522.
Messier SP, Gutekunst DJ, Davis C, DeVita P. Weight loss reduces knee-joint loads in overweight and obese older adults with knee osteoarthritis. Arthritis Rheum. 2005;52(7):2026-2032.
National Institute for Health and Care Excellence. Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (NG226). Londra: NICE; 2022.
Physiopedia. Knee Osteoarthritis.