Rehabilitasyon rehberi
Omurilik yaralanması, beyinle beden arasındaki sinyal yolunun zarar görmesidir; yaralanmanın düzeyine göre bacakları ya da dört uzvu birden etkiler. Rehabilitasyon yalnızca hareketi değil, cildi, solunumu, mesaneyi ve bağımsız yaşamı da kapsar. Düzenli egzersiz kondisyonu ve kas gücünü artırır; cilt kontrolü ve basınç azaltma ise bası yaralarını önlemenin temelidir.
Omurilik, beyinle beden arasında sinyal taşıyan sinir demetidir. Zarar gördüğünde yaralanma düzeyinin altındaki his, hareket ve iç organ kontrolü bozulur. En sık nedenler düşmeler ve trafik kazalarıdır; tümör, damar hastalıkları ve enfeksiyonlar da neden olabilir.
Kısmi yaralanmada omurilik bazı sinyalleri hâlâ iletir; bir miktar his ve hareket kalır. Tam yaralanmada sinyal geçişi yoktur. Yaralanma yukarıdaysa dört uzuv birden etkilenir (tetrapleji); daha aşağıdaysa kollar korunur, gövdenin alt kısmı ve bacaklar etkilenir (parapleji).
His azaldığında, uzun süre aynı noktaya binen basınç fark edilmez ve cilt zarar görür. En çok kuyruk sokumu, oturma kemikleri, kalçanın yanları, topuklar ve ayak bilekleri risk altındadır. Korunmanın üç ayağı var:
Kollarla kendini yukarı itme, omuzdaki kirişlere zarar verebileceği için yalnızca diğer yöntemler yapılamadığında önerilir. Rengi değişen bir bölge görürseniz rengi normale dönene kadar üzerine yük vermeyin. Minderinizi ve oturuşunuzu en az iki yılda bir değerlendirtin.
211 çalışmanın incelenmesine dayanan uluslararası kılavuz, omurilik yaralanması olan yetişkinler için iki düzey tanımlıyor. Kondisyon ve kas gücü için: haftada iki gün en az 20 dakika orta-yüksek şiddette aerobik egzersiz ve haftada iki gün, çalışan her büyük kas grubu için üçer set güçlendirme. Kalp ve metabolizma sağlığı için: haftada üç gün en az 30 dakika orta-yüksek şiddette aerobik egzersiz.
Kol ergometresi, tekerlekli sandalyeyle tempolu sürüş, yüzme ve lastik bantla güçlendirme en erişilebilir seçeneklerdir. Kılavuz, yaralanmasının üzerinden bir yıldan fazla geçmiş 18–64 yaş arası yetişkinlere dayanıyor; yaralanması yeni olanların, 65 yaşın üzerindekilerin ve ek hastalığı olanların başlamadan önce hekimlerine danışması öneriliyor.
Evde uygulama
İlk ikisi cildi korumak içindir ve gün boyu yapılır. Diğerleri denge, omuz sağlığı ve solunum içindir. Hangi hareketin size uygun olduğu yaralanmanızın düzeyine bağlıdır; programınızı rehabilitasyon ekibinizle belirleyin.
Ön tekerlekleri öne çevirin ve frenleri kilitleyin. Göğsünüzü dizlerinize doğru getirerek öne eğilin ve bekleyin. Doğrulurken dizlerinizden ya da kolçağın ön kısmından itin. İlk denemeleri sabit bir masanın önünde yapın.
30–90 saniye, 15–30 dakikada birFrenleri kilitleyin, bir kolçağı açın. Diğer kolçağı tutarak karşı yana doğru eğilin; bir kalçanızın altındaki yük tamamen kalksın. Bekleyin, doğrulun ve öbür yana tekrarlayın.
Her yana 30–90 saniye, 15–30 dakikada birGövde kontrolünüz izin veriyorsa: Önünüze, kol boyunuzdan biraz uzağa hafif bir nesne koyun. Gövdenizi kalçanızdan öne eğerek nesneye uzanın, sonra doğrulun. Oturma dengesini ve yer değiştirme becerisini geliştirir.
10 tekrarLastik bandı göğüs hizasında sağlam bir yere bağlayın, frenleri kilitleyin. Dirseklerinizi gövdenize yakın tutarak bandı geriye çekin, kürek kemiklerinizi birbirine yaklaştırın. Sandalyeyi iterken hep öne çalışan omuzları dengeler.
3 set, haftada 2 günDik oturun. Omuzlarınızı kulaklarınıza kaldırmadan kürek kemiklerinizi geriye ve birbirine doğru sıkıştırın, birkaç saniye tutup gevşetin.
10 tekrarRahatça oturun. Burnunuzdan yavaş ve derin bir nefes alın, kısa bir an tutun, dudaklarınızı büzerek uzun bir sürede verin. Göğüs ve karın kasları etkilendiğinde akciğerleri havalandırmaya yardım eder.
5–10 nefes, günde birkaç kezOmuzlar tekerlekli sandalye kullanan kişinin “bacaklarıdır”; omuz ağrısını hafife almayın. Yer değiştirirken ve sandalyeyi iterken ağrınız oluyorsa fizyoterapistinize tekniğinizi ve sandalye ayarlarınızı değerlendirtin.
Video
ABD'de omurilik ve beyin yaralanması rehabilitasyonunda uzmanlaşmış Shepherd Center hastanesinin YouTube kanalından. Videolar İngilizcedir; oynatıcıda Ayarlar → Altyazılar → Otomatik çevir → Türkçe seçebilirsiniz.
Omurilik yaralanmasının temel bilgilerini anlatan video.
Omurilik yaralanması olan kişiler için hazırlanmış egzersiz videosu.
Yaralanmanın tam mı yoksa kısmi mi olduğuna bağlıdır. Kısmi yaralanmada omurilik hâlâ bazı sinyalleri iletebildiği için yaralanma düzeyinin altında bir miktar his ve hareket kalır; sinir hücresi kaybı azsa belirgin toparlanma mümkündür. Tam yaralanmada sinyal geçişi yoktur. Her iki durumda da rehabilitasyonun amacı kalan işlevi en iyi biçimde kullanmak, bağımsızlığı artırmak ve komplikasyonları önlemektir.
Üç alışkanlıkla: Cildinizi günde iki kez, sabah ve yatmadan önce kontrol edin. Tekerlekli sandalyede her 15–30 dakikada bir, 30–90 saniye süreyle basıncı kaldırın. Yatakta, cildinizin dayanıklılığına göre her 2–6 saatte bir dönün. Rengi değişen bir bölge görürseniz rengi normale dönene kadar üzerine yük vermeyin.
Evet, önerilir de. 211 çalışmaya dayanan uluslararası kılavuz, kondisyon ve kas gücü için haftada iki gün en az 20 dakika orta-yüksek şiddette aerobik egzersiz ve haftada iki gün, çalışan her büyük kas grubu için üçer set güçlendirme öneriyor. Yaralanmanız yeniyse ya da 65 yaşın üzerindeyseniz başlamadan önce hekiminize danışın.
Göğüs omurgasının altıncı düzeyinde (T6) ya da daha yukarıda yaralanması olan kişilerde görülebilen, tansiyonun aniden tehlikeli biçimde yükseldiği acil bir durumdur. En sık dolu mesane ya da bağırsak tetikler. Şiddetli, zonklayıcı baş ağrısı, yaralanma düzeyinin üstünde terleme ve kızarma olur. Kişiyi oturtun, dar giysileri gevşetin, sondayı ve mesaneyi kontrol edin; hızla düzelmezse 112'yi arayın.
Şu durumlarda beklemeden bir hekime başvurun:
Kaynaklar
®