Rehabilitasyon rehberi
MS, bağışıklık sisteminin beyin ve omurilikteki sinir liflerinin kılıfına zarar verdiği, belirtileri kişiden kişiye çok değişen bir hastalıktır. Güncel kılavuzlara göre düzenli egzersiz MS'te güvenlidir; araştırmalarda atak riskini artırmadığı, yorgunluğu ise azalttığı görülmüştür.
Multipl sklerozda bağışıklık sistemi, beyin ve omurilikteki sinir liflerini saran koruyucu kılıfa (miyelin) zarar verir; sinirlerin taşıdığı sinyaller yavaşlar ya da kesintiye uğrar. Belirtiler hasarın yerine göre değişir: yorgunluk, yürüme ve denge güçlüğü, kaslarda sertlik, uyuşma, görme ve idrar sorunları görülebilir. Çoğu kişide hastalık ataklar ve düzelme dönemleriyle seyreder; bir kısmında belirtiler yavaş yavaş ilerler.
MS'in ilaç tedavisini nöroloji uzmanı yürütür. Rehabilitasyon bu tedavinin yerini tutmaz; onu tamamlar ve günlük hayatta bağımsızlığı korumayı hedefler.
İngiltere kılavuzu (NICE, 2022) MS'lilerin egzersize teşvik edilmesini öneriyor: düzenli egzersizin MS üzerinde yararlı etkileri olabilir ve zararlı bir etkisi yoktur. 26 çalışmayı ve 1.295 kişiyi inceleyen bir derlemede atak oranı egzersiz yapanlarda %4,6, yapmayanlarda %6,3 idi; egzersiz atak riskini artırmadı.
45 çalışmayı ve 2.250 MS'liyi kapsayan Cochrane derlemesinde egzersiz, yorgunluğu egzersiz yapmamaya göre anlamlı şekilde azalttı. Dayanıklılık egzersizi, birden çok türü birleştiren programlar ve yoga gibi egzersizler etkili bulundu. 2020'de yayımlanan uzman önerileri, MS'li herkes için haftada en az 150 dakika egzersiz ve/veya en az 150 dakika günlük fiziksel aktivite hedefliyor ve tanıdan sonra erken dönemde MS'te deneyimli bir fizyoterapist ya da iş ve uğraşı terapistince değerlendirilmeyi öneriyor.
NICE'a göre aerobik, direnç ve denge egzersizleri, yoga ve pilates MS'e bağlı yorgunluğa iyi gelebilir. Ayakta dengesi kısıtlı olan kişilerde vestibüler rehabilitasyon da düşünülebilir. Hareket sorunu olan MS'lilerin, MS'te deneyimli rehabilitasyon uzmanları ve fizyoterapistlerce değerlendirilmesi ve kişisel hedefler belirlenmesi önerilir.
MS'li her 10 kişiden yaklaşık 6'sı sıcağa duyarlıdır. Vücut ısısı yükseldiğinde (egzersiz, sıcak hava, sıcak banyo, ateş) belirtiler geçici olarak artabilir. Bu genellikle yeni bir hasar anlamına gelmez; vücut ısısı normale dönünce belirtilerin birkaç saat içinde yatışması beklenir.
NICE, MS'e bağlı yorgunluğun sıcakla ya da bedensel ve duygusal stresle ortaya çıkabileceğini belirtiyor. Bu yüzden egzersizi bırakmak yerine koşullarını ayarlamak gerekir.
Evde egzersiz
Ayakta yapılan hareketlerde tezgâh gibi sağlam bir desteğin yanında durun. Yorgunluk ya da belirtileriniz artarsa durup dinlenin. Program kişinin durumuna göre değişir; aşağıdakiler genel bir başlangıçtır.
Sağlam bir sandalyenin önüne oturun, ayaklarınızı biraz geriye alın. Öne eğilerek ayağa kalkın ve kontrollü şekilde oturun. Zorlanıyorsanız sandalyenin kollarından ya da önünüzdeki tezgâhtan destek alın. Bacak gücü, yürümenin ve yataktan sandalyeye geçişlerin temelidir.
8–10 tekrar, 1–2 setSırtüstü yatın, dizleriniz bükülü, ayaklarınız yerde. Kalçanızı sıkarak omuzlarınızdan dizlerinize düz bir çizgi oluşana kadar kaldırın, 3 saniye tutup yavaşça inin. Yatarak yapıldığı için yorgun günlerde de uygundur.
8–10 tekrar, 1–2 setMutfak tezgâhına iki elinizle tutunun. Parmak uçlarınıza yükselin, bir an bekleyip yavaşça inin. Ardından topuklarınızın üzerinde durup ayak uçlarınızı yerden kaldırın. Baldır ve ayak bileği kasları adım atarken ayağı taşır.
Her birinden 10 tekrarTezgâhın önünde dik durun, bir ya da iki elinizle hafifçe tutunun. Bir ayağınızı yerden kaldırıp dengede kalın. Kolaylaştıkça tek parmağınızla tutunun. Arkanızda bir sandalye dursun; ilk zamanlarda yanınızda biri bulunsun.
10–15 saniye, her ayakla 3 kezEllerinizi duvara dayayın, bir bacağınızı arkaya alın. Arkadaki diziniz düz, topuğunuz yerde olsun; öndeki dizinizi bükerek baldırınızda gerginlik hissedin. Yaylanmadan, yavaşça gerin; ani ve hızlı germe kas sertliğini artırabilir.
30 saniye, her bacakla 3 tekrarKonuşabileceğiniz bir tempoda yürüyün ya da sabit bisiklet çevirin. Birkaç dakikalık bölümlerle başlayın, aralara dinlenme koyun ve süreyi haftadan haftaya artırın. Serin saatleri seçin, yanınızda soğuk su bulundurun.
5–10 dakikayla başlayın; hedef haftada toplam 150 dakikaHareketiniz çok kısıtlıysa ya da tekerlekli sandalye kullanıyorsanız egzersiz yine önerilir. Uzman önerilerine göre bu durumda egzersiz, eğitimli bir yardımcının desteğiyle yapılmalıdır.
537 MS'linin izlendiği analizde düşmelerin %65'i ev içinde oldu. Küçük değişiklikler hem güvenliği artırır hem de bağımsızlığı korur.
Araştırmalar bunu göstermiyor. 26 çalışmayı ve 1.295 kişiyi inceleyen bir derlemede atak oranı egzersiz yapanlarda %4,6, yapmayanlarda %6,3 idi; egzersiz atak riskini artırmadı. İngiltere kılavuzu (NICE) da düzenli egzersizin MS üzerinde zararlı bir etkisi olmadığını belirtiyor.
Vücut ısısı yükseldiğinde MS belirtileri geçici olarak artabilir. Bu genellikle yeni bir hasar anlamına gelmez; vücut soğuyunca belirtilerin birkaç saat içinde yatışması beklenir. Serin ortamda, molalarla ve soğuk su içerek çalışmak yardımcı olur. Yeni bir belirti ya da kötüleşme 24 saatten uzun sürerse nöroloğunuza başvurun.
Evet, ama az ve yavaş başlayarak. 45 çalışmayı kapsayan Cochrane derlemesinde egzersiz, MS'e bağlı yorgunluğu egzersiz yapmamaya göre anlamlı şekilde azalttı. Egzersizi enerjinizin en iyi olduğu saatlere koyun ve kısa bölümlere ayırın. Uyku sorunları, depresyon ya da kansızlık gibi durumlar da yorgunluğu artırabilir; bunları hekiminizle konuşun.
Uzman önerilerine göre hedef haftada en az 150 dakika egzersiz ve/veya en az 150 dakika günlük fiziksel aktivitedir (yürüyerek alışveriş, ev ve bahçe işleri gibi). Bu hedefe kademeli olarak ulaşılır ve program kişinin durumuna göre ayarlanır.
Şu durumlarda beklemeden nöroloğunuza ya da bir hekime başvurun:
Kaynaklar
®