Rehabilitasyon rehberi
Parkinson ilerleyici bir hastalık; ama düzenli egzersiz, ilaç tedavisinin yanında hareket belirtilerini ve yaşam kalitesini iyileştirmenin en önemli yollarından biri. Araştırmaların ortak mesajı: hangi egzersizi seçtiğinizden çok, düzenli yapmanız önemli.
Parkinson hastalığı, beyinde dopamin üreten hücrelerin zamanla azalmasıyla ortaya çıkar. Hareketlerde yavaşlama, titreme, kaslarda sertlik, yürüme güçlüğü ve denge sorunları en bilinen belirtilerdir. Uyku sorunları, ruh hali değişiklikleri, ağrı ve düşünme becerilerinde güçlükler de eşlik edebilir.
Dünya Sağlık Örgütü'ne göre fizyoterapiyi de içeren rehabilitasyon; kuvvet, yürüme ve denge eğitimi ile su içi egzersizler, Parkinson hastalarının işlevselliğini ve yaşam kalitesini iyileştirebilir ve bakım verenlerin yükünü azaltabilir.
154 çalışmayı ve 7.837 kişiyi kapsayan 2024 tarihli Cochrane derlemesinde dans ile yürüme, denge ve günlük işlev eğitiminin hareket belirtilerinde muhtemelen orta düzeyde fayda sağladığı, su içi egzersizin yaşam kalitesini belirgin şekilde iyileştirdiği görüldü. Egzersiz türleri arasında belirgin bir fark bulunmadı; araştırmacılara göre asıl önemli olan egzersiz yapmak.
Yoğunluk da önemli olabilir. Yeni tanı almış, henüz ilaç kullanmayan 128 kişilik SPARX çalışmasında haftada 3 kez, maksimum kalp hızının %80–85'ine ulaşan koşu bandı egzersizi yapan grubun hareket puanı 6 ayda neredeyse değişmedi; egzersiz yapmayanlarda ise 3 puan kötüleşti.
ABD Fizyoterapi Derneği'nin 2022 kılavuzu aerobik egzersiz, kuvvet ve denge eğitimi, yürürken ritim ya da yere çizgi gibi dış uyaranların kullanımı, günlük işlere yönelik eğitim ve gerektiğinde uzaktan rehabilitasyonu içeren bir fizyoterapi yaklaşımı öneriyor.
Evde egzersiz
Parkinson'da hareketler zamanla küçülür. Bu yüzden egzersizleri bilerek “büyük” yapın: adımları uzatın, kolları açın, sayarak ritim tutun. Ayakta yapılan hareketlerde tezgâh gibi sağlam bir desteğin yanında durun; mümkünse ilk zamanlarda yanınızda biri bulunsun.
Sağlam bir sandalyenin önüne oturun, ayaklarınızı biraz geriye alın. Burnunuz ayak parmaklarınızın üzerine gelecek kadar öne eğilin ve içinizden “bir, iki, kalk” diye sayarak tek hamlede, güçlü şekilde ayağa kalkın. Kontrollü oturun.
10 tekrar, günde 2 kezAyakta durun, ellerinizi belinizin arkasına koyun. Göğsünüzü açıp gövdenizi rahat ettiğiniz kadar geriye esnetin, gözleriniz ileriye baksın. Öne kapanan duruşa karşı iyi bir alışkanlıktır.
5–10 tekrar, gün içinde birkaç kezSırtı alçak bir sandalyeye oturun, ellerinizi ensenizde birleştirin. Dirseklerinizi iki yana açıp göğsünüzü tavana doğru kaldırın ve hafifçe geriye esneyin. Hareketi büyük ve yavaş yapın.
10 tekrarTezgâha tutunarak durun. Bir bacağınızı yana doğru olabildiğince büyük bir adımla açın, ağırlığınızı o ayağa aktarın, sonra diğer ayağı yanına getirin. Adımları sayarak ritimli yapın.
Her yöne 10 adım, 2 turTezgâh boyunca, bir elinizle hafifçe tutunarak yürüyün; her adımda öndeki ayağın topuğunu arkadaki ayağın parmaklarının önüne koyun. Gözleriniz ileriye baksın.
10 adım, 2–3 turTezgâhın önünde, ayaklarınız omuz genişliğinde durun. Ağırlığınızı yavaşça sağ ayağınıza, sonra sol ayağınıza aktarın; ardından öne ve arkaya. Parkinson'da dönüşler ve adım başlatma için önemlidir.
Her yöne 10 kezKüçük değişiklikler hem güvenliği artırır hem de bağımsızlığı korur.
Video
ABD'li fizyoterapistler Bob Schrupp ve Brad Heineck'in YouTube kanalından. Videolar İngilizcedir; oynatıcıda Ayarlar → Altyazılar → Otomatik çevir → Türkçe seçebilirsiniz.
Hareketleri bilerek büyütmeye dayanan, ayakta yapılan 10 egzersizlik program.
Aynı yaklaşımın ilk sürümü; günlük hareketleri büyütmeye odaklanır.
Umut verici bulgular var ama henüz kesin değil. Yeni tanı almış ve ilaç kullanmayan 128 kişilik SPARX çalışmasında haftada 3 kez, maksimum kalp hızının %80–85'ine ulaşan koşu bandı egzersizi yapanların hareket puanı 6 ayda neredeyse değişmedi; egzersiz yapmayanlarda ise 3 puan kötüleşti. Bu bulgu daha büyük bir faz III çalışmasında (SPARX3) test ediliyor.
154 çalışmayı inceleyen Cochrane derlemesi, egzersiz türleri arasında belirgin bir fark bulmadı: dans ile yürüme, denge ve günlük işlev eğitimi hareket belirtilerinde muhtemelen orta düzeyde fayda sağlıyor. Araştırmacılara göre asıl önemli olan egzersiz yapmak; tür ikinci planda. Keyif aldığınız ve düzenli yapabileceğiniz bir hareketi seçin.
Buna donma denir. Durun, dik durup ağırlığınızı bir ayağınıza aktarın, sonra büyük bir adımla başlayın. Yere çizilmiş bir çizgiyi ya da ayağınızın önündeki hayali bir engeli adımlamayı düşünmek, içinizden ya da yüksek sesle ritim saymak ya da müzik dinlemek adım başlatmayı kolaylaştırabilir.
Genellikle ilaçlarınızın en iyi etki ettiği saatler egzersiz için en uygun zamandır; hareketleriniz daha rahat olur. Önemli olan haftanın çoğu günü düzenli hareket etmektir.
Şu durumlarda beklemeden hekiminize başvurun:
Kaynaklar
İhsan Eren