Hastalık rehberi
İnme, beyne giden kan akışının aniden bozulmasıyla ortaya çıkar ve hareket, konuşma ya da günlük işlerde güçlüğe yol açabilir. Beyin kaybedilen işlevleri yeniden öğrenebilir; erken başlayan, düzenli ve bol tekrarlı rehabilitasyon bu toparlanmanın itici gücüdür.
Beyindeki bir damarın pıhtıyla tıkanması (iskemik inme) ya da yırtılıp kanaması (beyin kanaması) sonucu beyin dokusu hasar görür. Etkilenen bölgeye göre vücudun bir yarısında güçsüzlük, konuşma ve yutma güçlüğü, görme ve denge sorunları, dikkat ve bellek güçlükleri ortaya çıkabilir.
İnme dünyada ölüm nedenleri arasında ikinci, ölüm ve engelliliğin birlikte değerlendirildiği sıralamada üçüncü sıradadır. Dünyada inme geçirmiş yaklaşık 94 milyon kişi yaşıyor.
Beyin, hasar gören bölgenin görevlerini çevre bölgelere ve yeni bağlantılara devredebilir. Buna nöroplastisite denir; anlamlı görevlerle ve bol tekrarla çalıştıkça güçlenir. Toparlanma en hızlı ilk haftalarda ve aylarda olur: klasik bir Danimarka çalışmasında hastaların %95'i günlük yaşam becerilerindeki en iyi düzeylerine ilk 12,5 hafta içinde ulaştı.
Ama kapı kapanmaz. İnmenin üzerinden ortalama 18 ay geçmiş 224 kişinin katıldığı yoğun bir kol rehabilitasyonu programında kol işlevinde klinik olarak anlamlı gelişme görüldü ve kazanımlar sonraki 6 ayda da artmaya devam etti.
İnme rehabilitasyonu bir ekip işidir: fizyoterapi, ergoterapi, konuşma ve yutma terapisi, hekim ve hemşire bakımı birlikte yürür. Hasta ve ailesi de bu ekibin parçasıdır.
Evde egzersiz
Bu hareketler inme sonrası evde sık kullanılan temel egzersizlerden seçildi. Hangilerinin ve hangi düzeyde size uygun olduğunu fizyoterapistinizle belirleyin. Ayakta yapılan hareketlerde mutlaka sağlam bir destek olsun ve mümkünse yanınızda biri bulunsun. Göğüs ağrısı, nefes darlığı, baş dönmesi ya da yeni bir güçsüzlük olursa durun.
Sırtüstü yatın, iki dizinizi bükün, ayak tabanlarınız yere bassın. Etkilenen diziniz yana düşüyorsa biri hafifçe desteklesin. Kalçanızı sıkarak yerden kaldırın, 3–5 saniye tutup yavaşça indirin. Yatakta kaymayı ve dönmeyi de kolaylaştırır.
10 tekrar, günde 1–2 kezAyaklarınız yere tam basacak şekilde sağlam bir sandalyeye oturun. Önünüze, kol boyunuzdan biraz uzağa bir bardak ya da hafif bir nesne koyun. Gövdenizi kalçanızdan öne eğerek nesneye uzanın, dokunup geri dönün. Mesafeyi zamanla artırın, farklı yönlere uzanmayı da deneyin.
10 tekrar, günde 2 kezMasaya oturun, etkilenen kolunuzu masadaki bir havlunun üzerine koyun; gerekirse sağlam elinizle üstten destekleyin. Havluyu öne doğru kaydırarak kolunuzu uzatın, sonra geri çekin. Yanlara ve daire çizerek kaydırmayı da deneyin.
10–15 tekrar, günde 2–3 kezKollu, sağlam bir sandalyede kalçanızı öne kaydırın, ayaklarınızı biraz geriye alın; etkilenen ayağınız da yere tam bassın. Öne eğilip iki bacağınıza eşit yük vererek kalkın, sonra kontrollü şekilde oturun. Gerekirse ellerinizden destek alın.
5–10 tekrar, günde 2 kezMutfak tezgâhı gibi sağlam bir yüzeye iki elinizle tutunun, ayaklarınız omuz genişliğinde açık olsun. Ağırlığınızı yavaşça bir bacağınıza, sonra diğerine aktarın. Etkilenen bacağınıza yük vermeye özellikle zaman ayırın.
Her iki yana 10 tekrarTezgâha tutunarak dik durun. İki topuğunuzu birlikte kaldırıp parmak uçlarınızda yükselin, 2 saniye bekleyip yavaşça inin. Baldır kaslarını güçlendirir, yürürken ayağınızı yerden itmenize yardım eder.
10 tekrar, günde 1–2 kezDoğru destek, kişinin yapabileceği işi onun yerine yapmak değil, güvenle yapmasına yardım etmektir. Aile ve bakım verenler de sürecin bir parçasıdır.
Video
ABD'li fizyoterapistler Bob Schrupp ve Brad Heineck'in YouTube kanalından. Videolar İngilizcedir; oynatıcıda Ayarlar → Altyazılar → Otomatik çevir → Türkçe seçebilirsiniz. Egzersizleri fizyoterapistinizin önerdiği düzeyde yapın.
İnme sonrası yürümeyi ve dengeyi geliştirmeye yönelik ev egzersizleri.
Kolda ve elde çok az hareket olan dönemde evde yapılabilecek egzersizler.
Toparlanma en hızlı ilk haftalarda ve ilk 3 ayda olur. Klasik bir çalışmada hastaların %95'i günlük yaşam becerilerindeki en iyi düzeylerine ilk 12,5 hafta içinde ulaştı. Ancak düzenli ve hedefe yönelik çalışmayla aylar, hatta yıllar sonra da gelişme sağlanabilir.
Evet. İnmenin üzerinden ortalama 18 ay geçmiş 224 kişinin katıldığı yoğun bir kol rehabilitasyonu programında klinik olarak anlamlı gelişme görüldü ve kazanımlar sonraki 6 ayda da sürdü. Hedefe yönelik, bol tekrarlı çalışma her dönemde değerlidir.
Hekiminizin onayıyla, akut dönemde, yani hastanedeyken başlanmalıdır. Ancak ilk 24 saatte başlatılan yoğun ve sık mobilizasyon ek fayda sağlamadı; zamanlama ve yoğunluk kişiye göre ayarlanır.
Kişiyi etkilenen kolundan çekerek kaldırmayın; oturur ve yatarken kolu bir yastık ya da masa üzerinde destekleyin. Baş üstü makara ile yapılan egzersizler omza zarar verebileceği için önerilmez. Ağrı başladıysa fizyoterapistiniz pozisyonlama, egzersiz ve gerekirse ek tedavileri planlar.
Uygun hastalarda evet. Erken taburcu edilip evde ekip desteğiyle rehabilitasyona devam eden hastalarda ölüm ya da bağımlı kalma riski azaldı ve hastanede kalış yaklaşık 6 gün kısaldı. Ev ortamında çalışmak, egzersizleri gerçek günlük işlere uyarlamayı da kolaylaştırır.
Tansiyonunuzu kontrol altında tutmak, ilaçlarınızı düzenli kullanmak, sigarayı bırakmak, düzenli hareket etmek ve sağlıklı beslenmek en etkili adımlardır. Dünyadaki inme yükünün %84'ü değiştirilebilir risk etkenlerine bağlıdır.
İlk dört belirti yeni bir inmeyi gösterebilir: belirtiler geçse bile beklemeden 112'yi arayın. Tedavi edilmeyen bir inmede her dakika yaklaşık 1,9 milyon sinir hücresi kaybedilir. Diğer durumlarda da gecikmeden hekime başvurun.
Kaynaklar
İhsan Eren