Hastalık rehberi
Ayak bileği çoğunlukla içe doğru burkulur ve dış yandaki bağlar zorlanır ya da yırtılır. Çoğu burkulma ameliyatsız iyileşir. Erken ve kademeli yük verme, egzersiz ve denge çalışmaları hem iyileşmeyi destekler hem de aynı bileğin yeniden burkulmasını önler.
Ayak bileği içe doğru ani ve zorlu bir şekilde döndüğünde, dış kemik çıkıntısının önündeki ve altındaki bağlar gerilir ya da yırtılır. Ağrı, şişlik ve morarma olur; basmak zorlaşır.
Burkulmadan sonra rehabilitasyon yarım kalırsa bilek yeniden burkulmaya yatkın hale gelebilir ve bazı kişilerde bilekte sık sık boşalma hissi (kronik instabilite) gelişebilir.
Çoğu burkulmada kırık yoktur ve röntgen gerekmez. Ottawa ayak bileği kuralları, röntgen gereken hastaları ayırmak için geliştirildi ve 27 çalışmanın birleştirildiği bir derlemede kırıkların %97,6'sını yakaladı.
Ayak bileği bölgesinde ağrıyla birlikte şunlardan biri varsa röntgen gerekir: iç ya da dış kemik çıkıntısının arka kenarında, alttaki 6 santimlik bölümde ya da ucunda kemik üzerinde hassasiyet; yaralanmadan hemen sonra ve muayenede 4 adım atamamak.
Amerikan Fizyoterapi Derneği'nin 2021 kılavuzu burkulma sonrası tedaviyi şu başlıklarda topluyor.
Evde egzersiz
İlk iki egzersizle erken dönemde başlayabilirsiniz. Ağrı ve şişlik azaldıkça güçlendirme ve denge egzersizlerine geçin. Ayakta yapılan hareketlerde sağlam bir yere tutunun; keskin ağrı olursa durun.
Oturun ya da uzanın, bacağınız düz olsun. Ayak ucunuzu kendinize doğru çekin ve aşağı itin; sonra ayak bileğinizle iki yöne daireler çizin. İlk günlerden itibaren şişliği azaltmaya ve hareketi korumaya yardım eder.
Her yöne 10 tekrar, günde 3–4 kezBacaklarınız düz oturun, havluyu ayağınızın ön kısmına dolayıp uçlarından tutun. Dizinizi düz tutarak havluyu kendinize doğru çekin; baldırınızda gerilme hissedin. Ağrısız aralıkta kalın.
30 saniye, 3 tekrarOturun, lastik bandı ayağınızın ön kısmına dolayıp diğer ucunu karşı tarafta sabitleyin. Topuğunuz yerde kalacak şekilde ayağınızı dışa doğru çevirin, yavaşça geri getirin. Ayak bileğinin dış yanındaki kasları güçlendirir.
10–15 tekrar, 2–3 setTezgâha tutunarak iki ayağınızla parmak uçlarınızda yükselin, yavaşça inin. Kolaylaştıkça yalnızca burkulan ayağınızla yapın.
10–15 tekrar, 2–3 setTezgâha yakın durup burkulan ayağınızın üzerinde dengede kalın. Kolaylaştıkça desteği bırakın, gözlerinizi kapatın ya da yastık gibi yumuşak bir zeminde deneyin. Yeni burkulmaları önlemenin temel egzersizidir.
30 saniye, 3–5 tekrarTezgâh ya da duvar boyunca, öndeki ayağınızın topuğunu arkadaki ayağınızın parmak uçlarının hemen önüne koyarak düz bir çizgide yürüyün.
10–15 adım, 2–3 turAğrının geçmesi, bileğin tamamen toparlandığı anlamına gelmez. Dönüşü kademeli yapmak yeni burkulmaları önler.
Video
ABD'li fizyoterapistler Bob Schrupp ve Brad Heineck'in YouTube kanalından. Videolar İngilizcedir; oynatıcıda Ayarlar → Altyazılar → Otomatik çevir → Türkçe seçebilirsiniz.
Burkulma sonrası hareket ve güçlendirme çalışmaları.
Hareket açıklığı kazanıldıktan sonra yapılacak güçlendirme egzersizleri.
Evet, ağrının izin verdiği ölçüde. Amerikan Fizyoterapi Derneği'nin kılavuzu, yeni burkulmada ayak bileğini bant ya da bileklik gibi bir destekle korumayı ve ayağa kademeli olarak yük vermeyi öneriyor. Uzun süre hiç basmamak iyileşmeyi geciktirebilir.
Çoğu burkulmada gerekmez. Ottawa kurallarına göre, yaralanmadan hemen sonra ve muayenede 4 adım atamıyorsanız ya da ayak bileğinin iç veya dış kemik çıkıntısının arka kenarında, alttaki 6 santimlik bölümde kemik üzerinde hassasiyet varsa röntgen gerekir. Bu kurallar kırıkların neredeyse tamamını yakalıyor.
Egzersiz programıyla birlikte, aralıklı ve tekrarlayan buz uygulaması kılavuzda ağrı ve şişliği azaltmak için kullanılabilecek yöntemler arasında yer alıyor. Buzu doğrudan cilde koymayın, arada ince bir bez bulundurun.
Yeni burkulmada destek kullanmak önerilir. Burkulma geçirmiş kişilerde yeni burkulmaları önlemek için de spor sırasında bileklik kullanmak ve denge egzersizleri yapmak öneriliyor.
Burkulma sonrasında denge, kas gücü ve ayak bileğinin konum algısı tam olarak toparlanmadıysa bilek yeniden burkulmaya yatkın hale gelir. Ağrı geçse de denge ve güçlendirme egzersizlerine devam etmek ve spora kademeli dönmek bu döngüyü kırmanın yoludur.
Şu durumlarda beklemeden bir hekime başvurun:
Kaynaklar
İhsan Eren