Rehabilitasyon rehberi
KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı), hava yollarının kalıcı olarak daraldığı ve en çok nefes darlığı, öksürük ve çabuk yorulmayla kendini gösteren bir akciğer hastalığıdır. Nefes darlığı insanı hareketten uzaklaştırır; hareketsizlik de kasları zayıflatıp nefes darlığını artırır. Akciğer rehabilitasyonu bu döngüyü kırmayı hedefler: 65 çalışmanın derlemesinde nefes darlığını ve yorgunluğu azalttı, yürüme mesafesini artırdı.
KOAH'ta hava yolları daralır ve akciğerlerdeki hava kesecikleri zarar görür; hava içeri girer ama dışarı tam çıkamaz. Yüksek gelirli ülkelerde vakaların %70'inden fazlası tütün kullanımına bağlıdır; ev içi ve dış ortam hava kirliliği de önemli nedenler arasındadır.
Hastalık tamamen geçmez; ancak sigarayı bırakmak, hava kirliliğinden kaçınmak, aşıları yaptırmak, ilaçları düzenli kullanmak ve akciğer rehabilitasyonu şikâyetleri azaltabilir.
Akciğer rehabilitasyonu (pulmoner rehabilitasyon), kişiye göre ayarlanan egzersiz eğitimiyle nefes tekniklerini ve hastalıkla yaşama eğitimini birleştiren bir programdır. 65 rastgele kontrollü çalışmayı (3.822 hasta) inceleyen Cochrane derlemesinde rehabilitasyon nefes darlığını ve yorgunluğu azalttı, duygu durumunu ve hastalığı kontrol edebilme duygusunu iyileştirdi; 6 dakikada yürünen mesafe ortalama 44 metre arttı. Program akciğerdeki hasarı geri çevirmez; kasları ve dayanıklılığı güçlendirerek aynı akciğerle daha fazlasını yapabilmenizi sağlar.
Alevlenme geçirenlerde rehabilitasyonun etkisi 20 çalışmada (1.477 hasta) incelendi: yaşam kalitesi ve yürüme mesafesi (ortalama 62 metre) belirgin şekilde arttı, yeniden hastaneye yatış azaldı. Yeniden yatış sonuçları çalışmadan çalışmaya değiştiği için bu bulgunun kanıt düzeyi orta olarak değerlendirildi.
Avustralya'da 166 hastayla yapılan bir çalışmada, bir fizyoterapist ev ziyareti ve ardından haftada bir telefon görüşmesinden oluşan 8 haftalık ev programı, kısa vadede hastanedeki programla eşdeğer sonuç verdi. Bir yıl sonraki sonuçlar ise ev programının eşdeğer olduğunu göstermeye yetmedi; kazanımı korumak için egzersizi sürdürmek gerekir.
Egzersizde nefes nefese kalmak zararlı değil, beklenen bir şeydir. Hedef, konuşabildiğiniz ama rahat olmadığınız orta düzeyde bir nefes darlığıdır. Programa başlamadan önce göğüs hastalıkları hekiminizin onayını alın; oksijen kullanıyorsanız egzersiz sırasındaki ayarı hekiminiz belirler.
Evde egzersiz
Zorlandığınız kısımda nefes verin, nefesinizi tutmayın. Nefes darlığınız artarsa durun, öne eğilerek ve büzük dudak nefesiyle toparlanın, sonra devam edin.
Burnunuzdan sakin bir nefes alın. Dudaklarınızı mum üfler gibi büzün ve nefesinizi, alırken harcadığınız sürenin yaklaşık iki katı sürede yavaşça verin. Zorlamayın; yanaklarınız şişmesin. Yürürken, merdiven çıkarken ve nefes darlığı anında kullanın.
5–10 nefes, gün içinde gerektikçeNefes darlığınız arttığında oturun, gövdenizi hafifçe öne eğin ve ön kollarınızı uyluklarınıza dayayın. Omuzlarınızı gevşetin; soluğunuz yatışana kadar büzük dudak nefesiyle bekleyin. Ayaktaysanız bir duvara ya da tezgâha yaslanarak da yapabilirsiniz.
Nefesiniz yatışana kadarSağlam bir sandalyenin önüne oturun. Nefes verirken ayağa kalkın, nefes alırken yavaşça oturun. Gerekirse ellerinizden destek alın; kolaylaştıkça kollarınızı göğsünüzde çaprazlayın.
8–10 tekrar, 2 setTezgâha hafifçe tutunun. Nefes verirken iki topuğunuzu birlikte kaldırıp parmak uçlarınızda yükselin, nefes alırken yavaşça inin.
10–15 tekrar, 2 setLastik bandı göğüs hizasında sağlam bir yere bağlayın. Nefes verirken dirseklerinizi geriye çekip kürek kemiklerinizi birbirine yaklaştırın, nefes alırken yavaşça geri dönün. Omuzlarınızı kulaklarınıza doğru kaldırmayın.
10 tekrar, 2 setOrta düzeyde nefes darlığı hissedeceğiniz bir tempoda yürüyün. Zorlandığınızda durup büzük dudak nefesiyle dinlenin, sonra devam edin. Toplam süreyi haftadan haftaya birkaç dakika artırın.
Günde toplam 20–30 dakika, molalarlaGöğüs ağrısı, baş dönmesi, çarpıntı ya da dudaklarda morarma olursa egzersizi bırakın ve hekiminize başvurun.
Video
Amerikan Akciğer Derneği'nin (American Lung Association) ve İskoçya sağlık hizmetinin (NHS inform) YouTube kanallarından. Videolar İngilizcedir; oynatıcıda Ayarlar → Altyazılar → Otomatik çevir → Türkçe seçebilirsiniz.
Tekniğin nasıl yapıldığını gösteren kısa video.
KOAH'ta egzersizin yerini anlatan bilgilendirme videosu.
Hayır. Egzersizde nefes nefese kalmak akciğerlerinize zarar vermez; hareketsiz kalmak ise kasları zayıflatır ve aynı iş için daha çok nefes harcamanıza yol açar. Egzersizde orta düzeyde nefes darlığı hedeflenir. Nefes darlığınız her zamankinden belirgin şekilde fazlaysa ya da alevlenme belirtileriniz varsa o gün egzersizi erteleyip hekiminize danışın.
Rehabilitasyon akciğerdeki hasarı geri çevirmez. Güçlenen kaslar ve artan dayanıklılık sayesinde aynı akciğerle daha uzun yürüyebilir, günlük işleri daha az nefes darlığıyla yapabilirsiniz. Derlemede 6 dakikada yürünen mesafe ortalama 44 metre arttı.
Evet. 166 hastalık bir çalışmada, bir fizyoterapist ev ziyareti ve ardından haftalık telefon görüşmeleriyle yürütülen 8 haftalık ev programı kısa vadede hastanedeki programla eşdeğer sonuç verdi. Programın size göre ayarlanması ve düzenli izlenmesi önemlidir.
Çoğu zaman evet; ancak egzersiz sırasında oksijen akışının ne olacağına hekiminiz karar verir. Ayarı kendiniz değiştirmeyin; programınızı hekiminiz ve fizyoterapistinizle birlikte planlayın.
Şu durumlarda beklemeden bir hekime başvurun:
Kaynaklar
®